Kültür ve sanata erişim, bir boş zaman aktivitesi değil; bireyin toplumsal aidiyetini güçlendiren temel bir vatandaşlık hakkıdır. Kültür sanat mekanlarında ve sanatsal üretimlerde erişilebilirlik çoğu zaman göz ardı edilse de, sosyal yaşamın önemli bir parçasıdır (Kooperatifi, 2023). Ancak tarihsel olarak sanat mekanları, “görselliğin” kutsandığı ve fiziksel engellerin “koruma” adı altında meşrulaştırıldığı alanlar olmuştur. Görme engelli bireyler için bir müzedeki cam vitrin veya sessiz bir sinema sahnesi, aşılması gereken birer engeldir. Günümüzde ise “Evrensel Tasarım” ilkesiyle şekillenen yeni müzecilik ve sanat anlayışı, bu duvarları yıkmayı hedefler. Sanatın sadece göze değil, zihne ve ruha hitap ettiği gerçeğinden yola çıkarak, erişilebilirlik kavramı farklı disiplinlerdeki yansımalar bulmaya başlamıştır.
Müzeler
Klasik müzecilik anlayışı, “nesneye dokunmanın” esere zarar vereceği endişesiyle katı yasaklar üzerine kuruludur. Bu durum, görme engelli ziyaretçiyi pasif bir dinleyiciye indirger. Oysa modern erişilebilir müzecilik, “çok duyulu deneyim” kavramını benimser. Çok duyulu mekânlar tasarlanması, yalnızca tamamen görmeyen ziyaretçiler için erişilebilirliği ve algılanabilirliği desteklemekle kalmayıp kısmî görme kaybı bulunan veya görme kaybı bulunmayan diğer ziyaretçiler için de zenginleştirilmiş bir mekânsal deneyim sağlayacaktır.
Erişilebilirlik sadece Braille etiket koymak değildir. İdeal bir müze deneyimi, eserin dokusunu, ağırlığını ve formunu hissettiren dokunsal replikalarla başlar. Buna ek olarak, sesli rehberlerin sadece tarihçe anlatmak yerine, eserin görsel detaylarını betimlediği sistemler, zihinsel imgelemeyi tamamlar. Araştırmalar, dokunarak keşfetmenin sadece görme engelliler için değil, gören ziyaretçiler için de öğrenmeyi kalıcı hale getirdiğini göstermektedir (Candlin, 2004).
Günümüzde erişilebilir müzecilik kavramı yaygınlaşmaya başlamıştır. Bu kapsamda yapılan çalışmalar ve düzenlemeler ile görme engelli bireylerin de sanat ve kültür faaliyetlerine erişimleri arttırılmıştır. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesinin yayınladığı ‘Görme Engelli Ziyaretçiler İçin Erişilebilir Müze/ Sergi Deneyimi Tasarlanması’ çalışması müzecilik faaliyetlerinde erişilebilirliğin nasıl arttırılabileceğine yönelik çok kapsamlı bir rehberdir (Ayna, Olgun, Çifter, & Çabuk, 2024). Aynı zamanda Pera Müzesinin yürüttüğü ‘Pera Engelsiz’ programı da müzecilikte erişilebilirlik kavramının önem kazandığını bizlere gösterir (Müzesi, tarih yok).
Sinema ve Tiyatro
Bir film veya tiyatro oyununda, diyaloglar hikayenin sadece bir kısmını anlatır. Kapının gıcırdayarak açılması, karakterin yüzündeki sinsi gülümseme veya sessizce dökülen bir gözyaşı, olay örgüsü için kritik öneme sahiptir. Görme engelli izleyici için bu boşlukları dolduran sanatın adı Sesli Betimlemedir.
Sesli betimleme, diyalogların olmadığı es-anlarında, ekranda veya sahnede olan bitenin tarafsız, net ve akıcı bir dille anlatılmasıdır. Bu teknik, Joel Snyder’ın tanımlamasıyla “Görseli sözel hale getirme” sanatıdır. Tiyatroda ise bu süreç daha dinamiktir; oyun öncesinde sahne dekorunun ve kostümlerin dokunarak tanıtıldığı “dokunsal turlar” izleyicinin oyun sırasında mekan algısını güçlendirir (Snyder, 2014).
Erişilebilir tiyatro alanında yapılan çalışmalara örnek olarak ise Atatürk Kültür Merkezinde sahnelenen oyunlarla başlayan ‘Erişilebilir Tiiyatro Projesini’ verebiliriz (Merkezi, 2025). Bu kapsamda sahnelenen oyunlarda görme engelli sanatseverler mekan, zaman, karakterler ve sessizce gelişen olaylar gibi sesli olmayan görsel öğeleri, diyalog aralarında aktarılan sesli betimleme uygulamasıyla takip edebiliyor. Ek olarak oyun öncesinde sahne turları gerçekleştirilmesi ile görme engelli sanatseverler, obje, dekor ve kostümlere dokunarak sahneyle önceden tanışma fırsatı buluyor.
Edebiyat
Teknolojinin gelişimiyle birlikte sesli kitaplar (audiobooks) büyük bir popülarite kazanmıştır. Sesli kitaplar bilgiye hızlı erişim sağlar, ancak görme engelli bir bireyin imla kurallarını, kelimelerin yazılışını ve paragraf yapısını öğrenmesi için Braille (Kabartma) alfabe vazgeçilmezdir. Erişilebilir yayıncılıkta ideal olan, e-kitapların ekran okuyucu programlarla uyumlu formatlarda sunulmasıdır. Bu sayede kullanıcı, metni hem dinleyebilir hem de dijital Braille ekranı üzerinden parmaklarıyla takip edebilir. Bu hibrit yapı, okuma kültürünü pasif bir dinlemeden aktif bir zihinsel sürece dönüştürür.
Sesli kitap alanında günümüzde birçok proje ve platform mevcuttur. Bu kapsamda yapılan çalışmalara örnek olarak Boğaziçi Üniversitesi Görme Engelliler Teknoloji ve Eğitim Laboratuvarı’nın (GETEM) yürüttüğü ‘Kitaplara Ses’ projesini gösterebiliriz (Koordinatörlüğü, 2025).
Edebiyatı erişilebilir kılmak için yapılan çalışmalardan biri de erişilebilir kütüphane projeleridir. Görme engelli ziyaretçiler için konuşan kitapların, kolay okunabilir, Braille alfabesiyle yazılan ve büyük baskılı kitapların bulunduğu özel bir bölüm olabilir (POILABS, 2022). Aynı zamanda kitapları dinleyebilecekleri ayrı bölümler yaratılabilir (POILABS, 2022). Ayrıca kütüphane içerisindeki bilgisayarlardan bir kısmı görme engelliler için özel yazılımlara sahip olabilir (POILABS, 2022). Günümüzde birçok üniversite de erişilebilir kütüphane projeleri yürütmektedir.
Sonuç
Erişilebilir sanat, engelli bireylerin toplumla bir araya gelmesi, kendini dışlanmış hissetmemesi, kültür ve sanat faaliyetlerinden yararlanabilmesi için son derece önemlidir. Günümüzde erişilebilir sanat projeleri yaygınlaşmakta ve sanatın her alanına uzanmaktadır. Ancak unutulmamlıdır ki erişilebilirliği sürdürülebilir kılmak da en az erişilebilir kılmak kadar önemlidir. Bu yüzden kurumların erişilebilir sanat kapsamında yaptıkları projelerde, bu projeleri nasıl sürdürülebilir kılacaklarını da düşünmesi gerekmektedir.
Kaynakça
Ayna, A., Olgun, İ., Çifter, A., & Çabuk, Ş. (2024). Rehber: Görme Engelli Ziyaretçiler İçin Erişilebilir Müze/Sergi Deneyimi Tasarlanması . Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Yayınları.
Candlin, F. (2004). Don’t Touch! Hands off! Art, blindness and the conservation of expertise. Birkbeck ePrints.
Kooperatifi, T. (2023). TİYATROLARIN ERİŞİLEBİLİRLİĞİ KILAVUZU. Tiyatro Kooperatifi .
Koordinatörlüğü, K. İ. (2025). Boğaziçi Üniversitesi’nden Erişilebilir Kültüre Katkı: “Kitaplara Ses” Uygulaması Yaygınlaşıyor. Boğaziçi Üniversitesi Haberler: https://haberler.bogazici.edu.tr/tr/news/diger/6/bogazici-universitesinden-erisilebilir-kultur/2912 adresinden alındı
Müzesi, P. (tarih yok). Pera Engelsiz. Pera Müzesi: https://www.peramuzesi.org.tr/pera-ogrenme/grup/pera-engelsiz/6 adresinden alındı
Merkezi, T. T. (2025). AKM’de engelleri aşan ”Erişilebilir Tiyatro” yeni sezonda da devam ediyor. Türk Telekom Medya Merkezi: https://medya.turktelekom.com.tr/akm-de-engelleri-asan-tiyatro-deneyimi-yeni-sezonda-da-devam-ediyor adresinden alındı
POILABS. (2022). Mekanları Daha Erişilebilir Yapma Yolları: Kütüphaneler. POILABS: https://www.poilabs.com/tr/mekanlari-daha-erisilebilir-yapma-yollari-kutuphaneler/ adresinden alındı
Snyder, J. (2014). The Visual Made Verbal: A Comprehensive Training Manual and Guide to the History and Applications of Audio Description. AFB Press.