Teknoloji, gören bireyler için hayatı kolaylaştıran bir araçken, görme engelli bireyler için erişilebilirliği arttıran bir köprüdür. Teknolojinin hayatımıza dahil olmasından önce bilgiye erişim, Braille kitapların basım hızıyla veya bir gönüllünün okuma müsaitliğiyle sınırlı kalmıştır. Ancak bugün dijitalleşme ve yapay zekanın hayatlarımıza girmesi, bu engelleri ortadan kaldırmaktadır. Günümüzde, dijital araçlara erişim arttırılarak görme engelli çocukların bağımsız şekilde yararlanması sağlanabilir.
Ekran Okuyucular
Yardımcı teknolojilerin temel taşı, şüphesiz ekran okuyucu yazılımlarıdır (JAWS, NVDA, VoiceOver vb.). Ekran okuyucular, görme engelli kullanıcıya ekranda gerçekleşen işlemleri sesli geri bildirim olarak verir (BlindLook, 2021). Ancak bu süreci ‘sesli kitap’ deneyimi gibi görmemek gerekmektedir. Çünkü, görme engelli bir öğrenci, ekran okuyucu sayesinde metin içinde gezinebilir, başlıkları tarayabilir, harf harf düzeltme yapabilir ve internette araştırma yapabilir. Yani ekran okuyucu yazılımlar aslında sadece yazıyı okumaktan daha fazlasını yapmaktadır. Bu yazılımlar ile birlikte görme engelli bireylerin bilgisayar kullanımları da kolaylaşır. Ekran okuyucuların gelişmesi sayesinde, alışverişten internet bankacılığına, eğitim materyallerine, ulaşımdan sosyal medya platformlarını kullanmalarına kadar birçok aşama görme engelli kullanıcılar için erişilebilir hale gelmiştir. Bu adımların erişilebilir hale gelmesi de bireylerin bağımsızlaşması için çok önemlidir (BlindLook, 2021).
Yapay Zeka ve Bilgisayarlı Görme
Geleneksel teknolojiler metni sese çevirirken, Yapay Zeka artık “görüntüyü” sese çevirmektedir. “Bilgisayar Görüşü” (Computer Vision) sayesinde akıllı telefonlar, görme engelli bir çocuğun “gören gözü” haline gelmiştir. Bilgisayar görüşü, bilgisayarların insanlar gibi gördükleri objeleri tanımlayabilmesine ve işleyebilmesine yarayan teknolojilerle ilgilenen bilgisayar bilimi alanı olarak tanımlanabilir (Akademi, tarih yok).
- Anlık Metin Okuma: Bir ders kitabının sayfası veya bir restoran menüsü, kameraya tutulduğunda saniyeler içinde seslendirilir.
- Sahne Betimleme: Seeing AI veya Google Lookout gibi uygulamalar, ortamı analiz ederek “Önünde mavi bir koltuk ve üzerinde oturan bir kedi var” şeklinde betimleme yapabilir.
- Sanal Gönüllülük: Be My Eyes gibi platformlar, yapay zekanın yetersiz kaldığı durumlarda (örneğin bir kıyafetin rengini ayırt etmek veya son kullanma tarihini okumak) görüntülü görüşme ile gerçek bir gönüllüden destek almayı sağlar.
Bu teknolojiler, çocuğun çevresel farkındalığını artırır ve sosyal ortamlarda bağımsız hareket etme cesaretini güçlendirir.
Braille Yazıya Hibrit Yaklaşım
Gelişen teknolojinin getirdiği kolaylıklar nedeniyle, aileler daha zor olan Braille alfabesini öğretmeye gerek olmadığını düşünebilir. Ancak bu, pedagojik açıdan tehlikeli bir yanılgıdır. Dinlemek “pasif”, okumak ise “aktif” bir süreçtir. Dil bilgisi, imla kuralları ve soyut kavramların zihinde yapılanması için okuma-yazma deneyimi şarttır.
Braille yazı alanında da teknolojiden faydalanabiliriz. “Yenilenebilir Braille Ekranlar” (Refreshable Braille Displays) ile Braille yazıyı dijital hale getirebiliriz. Bilgisayara bağlanan bu cihazlar, ekrandaki yazıyı anlık olarak parmak ucunda hissedilen kabartma noktalara dönüştürür. Bilgisayarlara, tabletlere ve telefonlara bağlıyken, Braille ekranı kullanıcının ekrandaki Braille yazısını okumasına, Braille notları almasına ve cihazın sunduğu çeşitli uygulamalarda gezinmesine yardımcı olabilir (Okulu, tarih yok). İdeal eğitim modeli, işitsel teknolojilerle dokunsal teknolojilerin harmanlandığı hibrit modeldir.
Dijital Erişilebilirlik
Çocuğun elindeki teknoloji maalesef tek başına yeterli değildir. Girilen web sitelerinin, ders materyallerinin veya mobil uygulamaların “erişilebilir” kodlanması gerekir. Eğer bir web sitesindeki görselin “alt metni” (betimlemesi) yoksa veya butonlar ekran okuyucu tarafından algılanmıyorsa, o site görme engelli birey için erişilmesi zor bir ekrana dönüşür.
Bu noktada devreye WCAG (Web İçeriği Erişilebilirlik Yönergeleri) girer (W3C, 2025). Web İçeriği Erişilebilirlik Kılavuzu, web sitelerinin ve diğer dijital içeriklerin engelli bireyler için daha erişilebilir ve kullanılabilir olmasını sağlamak amacıyla geliştirilen bir uluslararası standarttır (Klinik, tarih yok). WCAG, World Wide Web Konsorsiyumu (W3C) tarafından oluşturulmuş ve yayınlanmıştır (Klinik, tarih yok). Bu kılavuz, internet üzerindeki içeriklerin daha geniş bir kullanıcı kitlesi tarafından kullanılabilir hale gelmesini teşvik etmek için tasarlanmıştır (Klinik, tarih yok). Eğitimcilerin ve yazılımcıların evrensel tasarım ilkelerine uyması, yasal ve etik bir zorunluluktur.
Sonuç
Teknoloji, görme engelli çocuklar için fırsat eşitliğini sağlayan önemli bir araçtır. Ebeveynlere ve eğitimcilere düşen görev, teknolojiyi bir oyun aracı olarak sunmaktansa, çocuğun bağımsızlığını inşa eden bir destekleyici olarak sunmaktır.
Kaynakça
Akademi, B. I. (tarih yok). COMPUTER VISION NEDİR? NERELERDE KULLANILIR? Bilginç IT Akademi: https://bilginc.com/tr/blog/computer-vision-nedir-nerelerde-kullanilir-3410/#:~:text=Computer%20Vision%20yani%20bilgisayar%20g%C3%B6r%C3%BC%C5%9F%C3%BC,teknolojilerle%20ilgilenen%20bilgisayar%20bilimi%20alan%C4%B1d%C4%B1r. adresinden alındı
BlindLook. (2021, Aralık 16). Görme Engelliler için Teknoloji; Ekran Okuyucu Programlar. BlindLook: https://blindlook.com/blogs/g%C3%B6rme-engelliler-i%C3%A7in-teknoloji;-ekran-okuyucu-programlar adresinden alındı
Klinik. (tarih yok). WCAG nedir ve neden önemlidir? Klinik: https://www.klinik.com.tr/bilgi-bankasi/blog/wcag-nedir-ve-neden-onemlidir adresinden alındı
Okulu, P. G. (tarih yok). Braille Cihazlarına Genel Bakış. Perkins Görme Engelliler Okulu: https://www.perkins.org/resource/overview-braille-devices/ adresinden alındı
W3C. (2025, Mayıs 6). Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) 2.1. W3C: https://www.w3.org/TR/WCAG21/ adresinden alındı