Görme engelli bir çocuğun ebeveyni için “beyaz baston” ile tanışmak, genellikle karmaşık duyguları beraberinde getirir. Bir yandan çocuğun güvenliği için duyulan arzu, diğer yandan bastonun engeli “görünür” kılmasıyla gelen toplumsal etiketlenme kaygısı vardır. Ancak, beyaz baston ile kendi başına gezme becerisi kazanan görme engelli çocuklarda motor beceriler daha çabuk gelişir. Kendine güven duygusu oluşur. Sosyal etkinliklere daha fazla katılır. Bu nedenle beyaz baston onlar için bir özgürlük aracıdır.
Görme engelli bir kişinin kendi kendine gezip dolaşabilmesini kolaylaştıran en önemli eğitim, oryantasyon ve mobilite eğitimidir. Oryantasyon, uyum; mobilite ise, hareket demektir. Oryantasyon ve mobilite eğitimi, her çeşit işaretlerden, ip uçlarından, yönlerden, dönüşlerden, uzaklık ilişkilerinden, seslerden, kokulardan yararlanmak suretiyle çevresini tanıyabilme ve edindiği bilgi ve teknikleri kullanarak bağımsız ve güvenli hareket edebilme becerisini kapsayan bir eğitimdir. Oryantasyon, bir kişinin duyularını kullanarak, kendi pozisyonunu ve çevresindeki önemli nesnelerle ilişkisini belirleme sürecini, Mobilite, bir kişinin çevresinde hareket edebilme kapasitesini, olanağını ve istekliliğini içerir (Köseler, 2006).
Ne Zaman?
Eskiden hakim olan görüş, baston eğitiminin okul çağında (6-7 yaş) başlaması gerektiği yönündeydi. Ancak modern nörogelişimsel yaklaşımlar bu “bekle-gör” politikasını terk etmiştir. Çünkü, baston kullanmaya küçük yaşlarda başlamanın onu benimseme yönünden çok büyük bir önemi vardır.
Çocuk gelişiminde bağımsız hareket, emekleme ve ilk adımlarla başlar. Bir bebek yürümeye başladığı andan itibaren çevresini keşfetme dürtüsü duyar. Eğer görme engelli bir çocuk, önündeki engelleri fark edemediği için sürekli çarpar ve düşerse, zamanla “hareket etmek tehlikelidir” şemasını geliştirir ve pasifleşir. Bu nedenle literatür, erken dönem baston kullanımını destekler.
Uzmanlar, çocuğun bağımsız yürümeye başladığı andan itibaren, yaşına uygun hafifletilmiş bastonlarla tanışmasının, motor gelişim ve uzamsal algı için kritik olduğunu vurgulamaktadır. Erken tanışma, bastonun vücudun doğal bir uzvu gibi algılanmasını sağlar.
Neden?
Beyaz bastonun iki temel işlevi vardır: Korunma ve Bilgi Toplama. Çoğu insan bastonu sadece engellere çarpmayı önleyen bir araç yani tampon olarak görür. Evet, baston çocuğu direklerden, çukurlardan veya merdiven boşluklarından korur. Ancak daha derin işlevi, yüzey bilgisini elin parmak uçlarına iletmesidir.
Baston, yerdeki doku değişimini çocuğa iletir. Gören bir çocuk için “ileride çamur var” bilgisi neyse, baston kullanan çocuk için bastonun ucundan gelen titreşim odur. Bu dokunsal geri bildirim, çocuğun zihninde çevresel haritayı oluşturmasını sağlar. Bastonsuz yürüyen bir çocuk sürekli “acaba şimdi neye çarpacağım?” kaygısı yaşarken, bastonlu çocuk “önümdeki bir metre güvenli” bilinciyle yürür (Wiener, Blasch, & Welsh, 1980).
Nasıl?
Beyaz baston kullanımı, rastgele yere vurulan bir sopa hareketi değildir; öğrenilmesi gereken motor bir beceridir. Bu eğitim, mutlaka sertifikalı bir Bağımsız Hareket Uzmanı tarafından verilmelidir.
En yaygın ve temel teknik, II. Dünya Savaşı sonrası Dr. Richard Hoover tarafından geliştirilen “İki Nokta Temas Tekniği”dir (Two-Point Touch) (Ambrose-Zaken, 2024). Bu teknikte çocuk, bastonu vücudunun tam orta hattında tutar ve adım attığı ayağın tersi yönüne bastonu dokundurur (sol ayak öndeyken baston sağda). Bu ritmik hareket, çocuğun adım atacağı yerin güvenli olup olmadığını, ayağı yere değmeden önce kontrol etmesini sağlar. Yanlış öğrenilen teknikler (örneğin bastonu çok kısa tutmak veya sadece tek tarafa vurmak), hem güvenliği tehlikeye atar hem de duruş bozukluklarına (postüral sorunlara) yol açabilir.
Psikolojik Boyut
Ailelerin en büyük çekincesi şudur: “Baston kullanırsa herkes onun kör olduğunu anlayacak.” Oysa gerçek şudur: Baston kullanmayan görme engelli bir çocuk, çevresindeki nesnelere çarparak, elleriyle havayı yoklayarak veya ayaklarını sürüyerek yürür.
Buna karşın, bastonunu doğru teknikle kullanan ve hedefine emin adımlarla giden bir çocuk, çevreye “yetkinlik” mesajı verir. Beyaz baston, çocuğun bağımsızlık hareket becerilerini kazanabilmesi için gereklidir. Ailelerin bu aracı kabullenmesi, çocuğun da kabullenmesinin anahtarıdır.
Kaynakça
Ambrose-Zaken, G. (2024, Nisan 28). The Origins of Orientation and Mobility: From Symbolism to Safety. Safe Toddles Pediatric Belt Canes: https://www.safetoddles.org/post/history-of-early-intervention-o-m-part3#:~:text=Hoover%20introduced%20a%20lightweight%20long,first%20Orientation%20and%20Mobility%20program. adresinden alındı
Köseler, H. (2006, Nisan 18). GÖRME ÖZÜRLÜLER İÇİN BASTON KULLANMANIN ÖNEMİ. ENGELSİZ ERİŞİM DERNEĞİ: https://engelsizerisim.com/yazi/gorme-ozurluler-icin-baston-kullanmanin-onemi adresinden alındı
Wiener, W., Blasch, B., & Welsh, R. (1980). Foundations of Orientation and Mobility. AFB Press.