Yıllar boyunca toplumsal hafızamız, görme engelli bireyleri belirli meslek gruplarına hapsetmiştir. Bugün, dijital dönüşüm ve erişilebilirlik devrimi sayesinde, görme engelli bireylerin kariyer yelpazesi, hukuktan yazılıma, psikolojiden akademik araştırmalara kadar sınırsız bir alana yayılmaktadır.
Meslek Hayatında Düşük Beklenti Tuzağı
Ailelerin ve rehber öğretmenlerin, görme engelli öğrencileri geleneksel mesleklere yönlendirmesinin temelinde genellikle koruma içgüdüsü yatar. Devlet memurluğu gibi işler garantili ve güvenli liman olarak görülür.
Çocuğa sürekli “Sen matematik yapamazsın, sözel seç” veya “Mühendislikte çizim var, sen yapamazsın” demek, çocuğun potansiyelinin daha ortaya çıkmadan engellenmesi demektir. Araştırmalar, kariyer başarısındaki en büyük engelin görme kaybı değil; çevrenin (aile ve okul) çocuğa dayattığı yetersizlik hissi ve olumsuzluklar olduğunu göstermiştir. Oysa doğru uyarlamalarla (ekran okuyucular, kabartma grafikler) analitik meslekler de erişilebilirdir.
Teknoloji ile Yıkılan Duvarlar
Günümüzde “görmek”, bir işi yapabilmenin tek ön koşulu değildir. Bilgiye erişim yöntemleri değişmiştir.
- Bilişim ve Yazılım: Görme engelli bireyler için en parlak kariyer alanlarından biri yazılımdır. Kodlama, doğası gereği metin tabanlıdır ve ekran okuyucularla (Screen Readers) tam uyumludur. Bugün Microsoft, Google ve Apple gibi dev şirketlerde çalışan binlerce görme engelli mühendis, kodları “okuyarak” değil “dinleyerek” yazmaktadır.
- Hukuk ve Adalet: Avukatlık, güçlü bir hafıza, retorik yeteneği ve analitik düşünme gerektirir; bunların hiçbiri görme duyusuna bağlı değildir. Taranmış dava dosyaları ve sesli içtihat programları sayesinde, görme engelli avukatlar mahkeme salonlarında en az gören meslektaşları kadar etkindir.
- Psikoloji ve Danışmanlık: İnsan sesindeki tonlamaları, nefes alışverişlerini ve duraksamaları analiz etme yeteneği, görme engelli terapistler için bir dezavantaj değil, aksine mesleki bir avantajdır.
Kariyer Eğitimine Erken Başlamak
Kariyer planlaması lise son sınıfta değil, ilkokulda başlar. Gören çocuklar, itfaiyeci veya doktor olmayı etraflarındaki rol modelleri gözlemleyerek (oyun oynayarak, TV izleyerek) hayal ederler. Görme engelli çocuklar ise bu tesadüfi öğrenme sürecinden mahrum kalabilir.
Bu nedenle aileler kariyer farkındalığı yaratmak için bilinçli çaba sarf etmelidir.
- Rol Modellerle Tanışma: Çocuğu, başarılı görme engelli yetişkinlerle (öğretmen, yazılımcı, bankacı) bir araya getirmek, “Onlar yaptıysa ben de yapabilirim” inancını aşılar.
- İş Gölgeleme (Job Shadowing): Çocuğun bir günlüğüne farklı mesleklerdeki insanların iş yerine gidip ortamı koklaması, sesleri duyması ve işleyişi anlaması sağlanmalıdır.
- Yumuşak Beceriler (Soft Skills): Diploma kadar önemli olan; etkili iletişim, problem çözme ve teknoloji hakimiyetidir. Mülakatta işverenin önyargısını kıracak olan şey, adayın özgüveni ve çözüm odaklı yaklaşımıdır.
Görme Engelliler İçin İş Hayatında Erişilebilirlik
Görme engelli çalışanlar için de iş ortamını elverişli kılacak düzenlemelerle ve iş güvenliği tedbirleri ile herkes için erişilebilirlik sağlanabilir.
- Eğitim ve Farkındalık: İşverenler, çalışanlar arasında farkındalık yaratmak için görme engellilik hakkında eğitimler düzenlemelidir. Bu eğitimler, görme engelli çalışanların ihtiyaçlarına dikkat çeker ve duyarlı bir iş ortamının oluşturulmasına katkıda bulunur (Kılıçkaya, 2023).
- Uygun Teknoloji ve Araçlar: İşverenler, görme engelli çalışanların iş performansını artırmak için uygun teknoloji ve araçlar sağlamalıdır. Örneğin, ekran okuyucu yazılımlar veya Braille cihazları gibi teknolojik araçlar, iş hayatında görme engelli çalışanlara yardımcı olabilir (Kılıçkaya, 2023).
- İş Yeri Düzenlemesi: Görme engelli bireyler için uygun iş ekipmanı tasarımları yapılmalıdır. İşyeri fiziksel ortamı ve temel ulaşılabilirlik konularına özen gösterilmelidir. Örneğin, yüzeylerde hissedilebilir kılavuz ve uyarıcı işaretler, merdiven ve rampalarda tutamaklar, kapı ve duvarlarda renk kontrastları, aydınlatma ve gürültü seviyeleri gibi (Kılıçkaya, 2023).
- İş Tanımı ve Değerlendirme: İş organizasyonu görme engelli bireylerin ihtiyaçlarına uygun olarak yapılmalıdır. Örneğin, iş tanımı ve beklentileri net olarak belirlenmeli, eğitim ve danışmanlık hizmetleri verilmeli, iş arkadaşları ile iletişim ve işbirliği teşvik edilmeli, performans değerlendirmesi adil ve geri bildirimli olmalı gibi (Kılıçkaya, 2023).
Sonuç
Çocuğun geleceği planlanırken tutkuları göz önüne alınmalıdır. Bir çocuk piyanist olmak istiyorsa piyanist olmalıdır; ama bunu “başka şansı olmadığı için” değil, müziğe aşık olduğu için yapmayı seçmelidir. Eğer bilgisayarlara meraklıysa, yapılması gereken ona erişilebilir bir klavye vermektir. Çocukları yapmak istedikleri meslekler konusunda desteklemek ve bu meslekleri onlar için erişilebilir kılacak adımları atmak birinci öncelik olmalıdır.
Kaynakça
Kılıçkaya, G. (2023, Temmuz 6). Görme Engelliler İçin İş Hayatında Erişilebilirlik: İşveren Ve Çalışma Arkadaşlarına Tavsiyeler. emoteknoloji: https://www.emoteknoloji.com/gorme-engelliler-icin-is-hayatinda adresinden alındı