Görme Engelli Çocuklar İçin Spor Kültürü ve Goalball

Gözleri görmeyen bir çocuğun parkta özgürce koşması, genellikle aileleri tedirgin eden bir senaryodur. Ancak bu yaklaşık doğru bir yaklaşım değildir. “Ya düşerse?”, “Ya bir yere çarparsa?” endişesiyle atılan her korumacı adım, ne yazık ki çocuğu farkında olmadan “hareketsiz yaşama” (sedanter yaşama) iter. Halbuki, görme engelli çocukların da yönlendirilebileceği spor branşları mevcuttur. Goalball da bu spor branşlarının başında gelmektedir. Bu branşlara yönlendirilmeleri onların hem fiziksel gelişimi hem de sosyal çevreleri için önem arz etmektedir. Çünkü, fiziksel aktivite eksikliği; obezite, zayıf kas tonusu ve duruş (postür) bozuklukları gibi çok daha kalıcı sorunlara yol açar. Bir çocuğun dünyayı keşfetmesi için korumacı yaklaşımdan uzaklaşıp, teşvik edici ve çocuğa alan sağlayıcı bir yaklaşımın benimsenmesi gerekir.

Hareketsizliğin Görünmez Bedeli

Görme duyusu, bir bebeği harekete geçiren en büyük motivasyon kaynağıdır. Gören bir bebek, odanın diğer ucundaki renkli bir oyuncağa ulaşmak için emekler. Görme engelli bir bebekte ise bu görsel teşvik eksiktir. Çocukların motor beceri gelişiminde gecikmeler yaşanmaması adına, ebeveynlerin bu görsel teşvik eksikliğini işitsel oyuncaklar veya güvenli zeminler gibi ‘’ sesli ve dokunsal’’ teşviklerle doldurması gerekmektedir.

Literatürdeki çalışmalar, görme engelinin postür, denge ve oryantasyon üzerindeki olumsuz etkilerini göstermektedir (YAZICI-GÜLAY, AÇIK, & YAZICI-MUTLU, 2022). Ayrıca, enerjisini fiziksel bir aktiviteyle atamayan çocuklarda “blindisms” olarak adlandırılan stereotipik hareketlerin (sürekli öne arkaya sallanma, gözlerini ovuşturma) arttığı gözlemlenmiştir (CONNECTCENTER, tarih yok). Bu davranışları yeniden yönlendirmek için çocuklara keyifli fiziksel aktivitelerle alternatif uyarıcılar sağlanmalıdır (CONNECTCENTER, tarih yok). Ellerini kullanmalarını teşvik eden çeşitli oyuncaklar sunmak, dikkatlerini tekrarlayan davranışlardan uzaklaştırmaya yardımcı olabilir (CONNECTCENTER, tarih yok). Spor da bu birikmiş enerjinin en sağlıklı ve üretken deşarj yoludur. Ek olarak, yapılan araştırmaya göre spor yapan görme engelli çocukların akademik başarılarının, herhangi bir spor branşıyla ilgilenmeyen görme engelli çocuklardan daha yüksek olduğu tespit edilmiştir (KIRAL & SAYIN TEMUR, 2023).

Bir Rehabilitasyon Mucizesi: Goalball

Goalball, görme engelliler için tasarlanmış önemli bir spor dalıdır.

II. Dünya Savaşı’nda görme yetisini kaybeden gazilerin rehabilitasyonu için 1946’da icat edilen bu oyun, bugün bir Paralimpik branş olarak karşımıza çıkmaktadır. Peki bu oyun nasıl oynanır?

Oyun, voleybol sahası büyüklüğünde bir alanda, üçer kişilik iki takım arasında oynanır. Sahanın çizgilerinin altında, oyuncuların yerlerini dokunarak bulabilmeleri için yerleştirilmiş ipler vardır (dokunsal çizgiler). İşin sırrı ise toptadır. İçinde ziller bulunan, basketbol topu büyüklüğündeki bu ağır top atıldığında, savunma yapan takım oyuncuları topun hızını, yönünü ve kavisini sadece “sesinden” hesaplayarak bedenlerini yere siper ederler.

Sporun Kazandırdığı Yetkinlikler

Goalball veya B1 Futbolu (Sesi duymaya dayalı görme engelli futbolu) gibi sporlar, çocuğa fiziksel sağlık dışında da önemli sosyal değerler katmaktadır.

1. Uzamsal Algı ve Yön Bulma: Bir Goalball oyuncusu, topun sesinden onun sağdan mı, soldan mı yoksa ortadan mı geldiğini milisaniyeler içinde analiz eder. Bu “işitsel takip” yeteneği, günlük hayatta çocuğun trafikte araba seslerini ayırt etmesine veya okul koridorunda yönünü bulmasına doğrudan katkı sağlar.
2. Takım Ruhu ve Sosyal Kabul: Bireysel yetersizlik hissi, takım sporlarında erir. Çocuğun, takım arkadaşının fırlattığı topu savunması veya onun açığını kapatması, aidiyet duygusunu besler. “Ben bu takımın önemli bir parçasıyım” hissi, hayattaki en güçlü motivasyondur.
3. Düşmeyi ve Kalkmayı Öğrenmek: Spor, düşmenin dünyanın sonu olmadığını öğretir. Sahada dizini sıyıran, maç kaybedip ağlayan ama ertesi gün tekrar antrenmana çıkan bir çocuk, hayatın getirdiği zorluklar karşısında da psikolojik dayanıklılık kazanır.

Sonuç

Terlemek, yorulmak ve bazen ufak tefek yaralar almak, sağlıklı bir çocukluğun göstergesidir. Ailelerin görevi, çocukları düşmekten korumak ve korkutmak değil; düştüklerinde nasıl güvenle kalkacaklarını öğreten birer rehber olmaktır. Bastonuyla sokağa çıkan, Goalball sahasında topa atlayan veya havuzda kulaç atan bir çocuk, sadece spor yapmıyordur; topluma “Ben de buradayım ve en az sizin kadar güçlüyüm” mesajını veriyordur.

Kaynakça

CONNECTCENTER. (tarih yok). Repetitive Behaviors in Children Who are Blind or Low Vision: What Are They? CONNECTCENTER: https://aphconnectcenter.org/familyconnect/browse-by-age/babies-and-toddlers/play/repetitive-behaviors/#:~:text=Kabul%20Edilebilir%20Etkinliklere%20Y%C3%B6nlendirme,de%20etkili%20dikkat%20da%C4%9F%C4%B1t%C4%B1c%C4%B1lar%20olabilir. adresinden alındı

KIRAL, N., & SAYIN TEMUR, D. (2023). ÖZEL GEREKSİNİMLİ BİREYLERDE FİZİKSEL AKTİVİTE VE SPORUN YAŞAM KALİTESİNE ETKİSİ: SİSTEMATİK BİR DERLEME. Türkiye Sağlık Araştırmaları Dergisi.

YAZICI-GÜLAY, M., AÇIK, C., & YAZICI-MUTLU, Ç. (2022). GÖRME ENGELLİ ÇOCUKLARIN DENGE VE YAŞAM KALİTELERİNİN İNCELENMESİ: PİLOT ÇALIŞMA. SAĞLIK BİLİMLERİ DERGİSİ .