Görme Engelliler İçin Matematik: Abaküs, Küptaş ve Zihinsel Aritmetik

Akşam yemeğinden sonra masaya yayılan matematik ödevleri, pek çok evde bir stres kaynağıdır. Söz konusu görme engelli bir çocuk olduğunda ise bu stres genellikle yerini derin bir kaygıya bırakır. Aileler haklı olarak şu soruyu sorar: “Çocuğum tahtadaki o karmaşık denklemleri, alt alta yazılan o uzun toplama işlemlerini nasıl yapacak?” Bu kaygının temelinde yatan yanılgı, matematiğin “görsel” bir ders olduğuna inanmamızdır. Oysa matematik gözle değil, zihinle yapılır ve soyut bir mantığa dayanır. Kağıt ve kalem sadece bu mantığı kaydetmeye yarayan araçlardır. Görme engelli bir çocuk için mesele, matematiğin doğasını değiştirmek değil, sadece o rakamları zihne taşıyacak dokunsal araçları doğru seçmektir (Enmep, tarih yok). Bu noktada, çocukların yararlanabileceği özel tasarlanmış materyaller devreye girer.

Cranmer Abaküsü

Abaküs dendiğinde pek çoğumuzun aklına anaokullarındaki renkli, boncuklu sayma oyuncakları gelir. Ancak görme engelliler eğitiminde kullanılan Cranmer Abaküsü, bundan biraz daha farklı bir hesaplama aracıdır.

1960’larda Tim Cranmer tarafından özel olarak tasarlanan bu abaküsün en büyük farkı, arkasındaki kauçuk/sünger dokudur. Bu doku, çocuk boncukları parmaklarıyla okurken onların kaymasını engeller. Çarpım tablosunu ezberlemek veya sayıları alt alta yazmak yerine, çocuk abaküs üzerinde “basamak değerlerini” (birler, onlar, yüzler) fiziksel olarak hisseder. Abaküs ve kalem-kağıt kullanıcılarının faaliyetlerindeki temel fark, kalem-kağıt kullanıcılarının bu işlemlerdeki adımları yazarak uygulayıp kaydetmeleridir. Bu durumda görme engelli öğrenci, problem çözme sürecinde abaküs yanında hesaplama sonuçlarını kaydetmek için Braille/Kabartma yazı tablet ve kalem, Braille daktilo, Braille ekran  ve ses kaydı gibi araçlarını kullanabilir. Abaküs, bu sayede görme engelli öğrencilerin uzun ve karmaşık matematik problemlerini akranlarına göre eşit hızda ve doğru şekilde hesaplamalarına yardımcı olabilir (Enmep, tarih yok).

Küptaş (Cubarithm)

Abaküs hızlı işlemler için mükemmeldir, ancak kağıt üzerindeki o klasik “alt alta toplama” veya “bölme” işleminin mantığını kavramak için çocuğun sayıların uzamsal dizilişini anlaması gerekir. İşte Küptaş, tam da bu boşluğu doldurur.

Petek şeklinde delikleri olan bir tabla ve üzerinde kabartma (Braille) rakamların bulunduğu küçük küplerden oluşan bu set, çocuğun matematiği bir lego gibi inşa etmesini sağlar. Eldeli bir toplama işleminde, çocuk o “elde var bir” küpünü fiziksel olarak alıp onlar basamağının tepesine yerleştirir. Bu fiziksel eylem, soyut bir matematik kuralını çocuğun zihninde somut ve kalıcı bir şemaya dönüştürür.

Braille Matematik (Nemeth Kodu) ve Zihinsel Aritmetik

Eğitim yolculuğu ilerledikçe, kesirler, karekökler veya cebirsel denklemler devreye girer. Bu noktada görme engelli çocukların imdadına Nemeth Kodu (Braille matematik alfabesi) yetişir. Abraham Nemeth tarafından geliştirilen bu kodlama sistemi, matematiğin bile parmak uçlarıyla okunup yazılabilmesini sağlar çünkü Nemeth Kodu, görme engelli öğrencilerin en üst düzey matematik için gerekli tüm matematiksel sembolleri Braille alfabesiyle yazmalarına olanak tanır (Osterhaus, tarih yok).

Ancak tüm bu araçların nihai bir hedefi vardır: Zihinsel Aritmetik. Erken yaşta abaküs ve küptaş ile bolca pratik yapan çocuklar, bir süre sonra o boncukların ve küplerin yerini zihinlerinde canlandırmaya başlarlar. Çocuğunuzun bir süre sonra parmaklarını havada hafifçe oynatarak karmaşık işlemleri zihninden çözdüğünü gördüğünüzde, aslında o dokunsal araçların görevini başarıyla tamamlayıp devreden çıktığına şahit olursunuz (Osterhaus, tarih yok).

Matematik Öğretimi

Konuyla ilgili MEB’in yayınlamış olduğu rehberlerde de görüldüğü üzere, farklı eğitim araçları ile görme engelli öğrencilerin de akranlarından geri kalmadan matematik öğrenebilmesi mümkündür. Ancak bu konuda dikkat edilmesi gerekilen bazı noktalar vardır. Öğrenciler için somut ve işitsel materyallerin kullanımı, dokunsal modellerle temasa geçmelerinin sağlanması gibi onların duyusal ihtiyaçlarına yönelik bir öğretim sistemi belirlenmelidir (Milli Eğitim Bakanlığı, 2020).

Sonuç

Matematik, erişilebilir materyaller sunulduğunda görme engelli bir çocuğun başarılı olabileceği alanlardan biridir; çünkü dış dünyadaki görsel karmaşadan bağımsız, kendi içinde tutarlı bir kurallar bütünüdür. Ailelere düşen görev, “yapamaz” endişesini bir kenara bırakıp, uygun eğitim materyalleri ile çocuklarına destek olmaktır.

Görme engelliler çocuklar için spor kültürü ile ilgili yazımızı buradan okuyabilirsiniz https://parilti.org.tr/gorme-engelli-cocuklar-icin-spor-kulturu-goalball/ .

Kaynakça

Enmep. (tarih yok). ABAKÜS EĞİTİM MATERYALİ | DERSLERİMİZ. Engelsiz Matematik: https://engelsizmatematik.org/2023/04/380/ adresinden alındı

Milli Eğitim Bakanlığı. (2020). GÖRME YETERSİZLİĞİ OLAN ÖĞRENCİLERİN ÖĞRETMENLERİNE YÖNELİK MESLEKİ GELİŞİM EĞİTİMİ. Milli Eğitim Bakanlığı.

Osterhaus, S. A. (tarih yok). Teaching Math to Visually Impaired Students: Teaching Strategies. Sobre a Deficiência Visual : https://www.deficienciavisual.pt/txt-Teaching_Math_to_VI_students.htm adresinden alındı