Görme Engelli Çocuklar İçin Afet Bilinci ve Tahliye Planları

Hayatın akışı içinde her ebeveyni endişelendirecek durumlardan birisi de beklenmedik bir doğal afet anıdır. Gecenin bir yarısı uykudan uyandıran sarsıntı, siren sesleri ve telaşla koşturan insanlar… Gören bir birey için bile yönetilmesi son derece zor olan bu kaos, dünyayı dokunarak ve duyarak algılayan bir çocuk için çok daha büyük bir bilinmezlik demektir. Elektriklerin kesilmesi, görme engelli bir çocuğun dünyasını fiziksel olarak karartmaz belki; ancak kırılan camların sesi, çalan alarmlar ve o yoğun gürültü, çocuğun yön bulmak için kullandığı tüm işitsel referansları saniyeler içinde yutar. Ebeveynlerin, çocuklarına ve kendilerine kazandıracakları afet bilinci ile bu gibi beklenmedik durumların yönetilebilmesi hayat kurtarıcı olabilir.

Dokunsal Tahliye Rotaları

Afet literatürü bize çok net bir gerçeği fısıldar: İnsan beyni kriz anlarında mantıklı ve analitik düşünmeyi askıya alır. Geriye kalan tek şey, daha önce defalarca pratik edilmiş otomatikleşmiş davranışlardır. Bu nedenle, çocuğunuza sadece sözlü olarak “Deprem olursa kapıya koş” demek tehlikeli bir yanılgıdır. O kapıya giden yolun, kriz anından çok önce çocuğun zihnine ve parmak uçlarına kazınmış olması gerekir. Buna ek olarak Görme yetersizliği olan bireylerin afet sırasında doğru hareket edebilmesi için yaşadığı alanda yer alan eşyaların yerlerini iyi bilmesi sağlanmalı, eşyalar alternatif yollara fırsat verecek şekilde yerleştirilmelidir (KURŞUN, tarih yok).

Ev içi tahliye planı yaparken, “dokunsal rotalar” oluşturmak en hayati adımdır. Çocuğun odasından çıkıp sokak kapısına veya “hayat üçgeni” alanına ulaşması için duvar diplerine veya süpürgeliklere ayırt edici dokunsal işaretler yerleştirebilirsiniz. Örneğin, çıkışa giden koridor boyunca duvara yapıştırılacak ince, pütürlü bir şerit, telaş anında çocuğun elini o duvara atıp yönünü kaybetmeden ilerlemesini sağlar. Görme engelli bireylerin daha güçlü gelişmiş olan dokunma, duyma ve koklama duyularını kullanarak paniğe kapılmalarını önleyici tatbikatları sıklıkla yapmış olmaları, deprem anında serinkanlı ve doğru hareket etmelerini sağlayacaktır (Nakay).

Görmeyen veya farklı görme engeli olan bireyin deprem sonrasında bir binanın içinde ve kendisi gibi görme engelli diğer bireylerle birlikte, örneğin okulda olması durumunda, bir zincir oluşturularak tahliye olma yöntemi kullanılabilir (Nakay). Bu önlemlere ek olarak, görme engelli bireyler için sesli uyarılar, sesli rehberlik cihazları ve rehber hayvanlar destekleyici olabilir (SERÇEV). Ayrıca, fiziksel ortamda yönlendirmeler için sesli anonslar kullanılabilir. Erişilebilir tahliye alanları oluşturabilmek de afet sonrası süreçte son derece önemlidir. Görme gereksinimli bireylerin bağımsız hareket edebilmesi için kılavuz yollar, dokunsal zemin işaretleri gibi çözümler kullanılmalıdır (SERÇEV).

Erişilebilir Afet Çantası ve Yedek Baston

Kapının yanına özenle hazırlayıp koyduğunuz o standart afet çantasının, görme engelli çocuğunuz için ne kadar “okunabilir” olduğunu hiç düşündünüz mü? O çantanın yeri asla ama asla değişmemelidir. Dahası, çocuk gerektiğinde o çantayı kendi başına açtığında içindekileri tanıyabilmelidir.

Su şişesinin gövdesine sarılmış bir paket lastiği, bisküvi ambalajının üzerindeki küçük bir çentik veya el fenerine yapıştırılmış Braille bir etiket, o karanlık ve korkutucu anlarda çocuğa muazzam bir kontrol hissi verir. Görme yetersizliği olan bireyler için hazırlanan acil durum çantasındaki malzemeler braille alfabesi ile hazırlanmış etiketlerle işaretlenmelidir (KURŞUN, tarih yok). Ayrıca afet çantasının hemen yanına mutlaka yedek bir katlanabilir beyaz baston iliştirilmelidir. Zira evden hızla çıkarken her gün kullandığı bastonu bulamamak, genci dışarıdaki o kaotik ortamda tamamen savunmasız bırakır.

Düdük Eğitimi

Afet hazırlığındaki en kritik donanım şüphesiz “düdük”tür. Görme engelli bireyler, bir enkaz veya yoğun duman altında görsel ipuçlarından mahrum kalabilirler ancak seslerini duyurma ve ses dinleme konusunda harika bir avantaja sahiptirler. Çocuğa, nefesini tüketerek saatlerce bağırmak yerine, enerjisini koruyarak ritmik şekilde düdük çalmayı öğretmek, uluslararası arama kurtarma (USAR) standartlarının en temel hayatta kalma kuralıdır. Bu düdük sadece çantada durmamalı, yastığının altında veya yatağının başucunda daima bir yedeği bulunmalıdır.

Sonuç

Afet hazırlığı, korkutucu bir mesele gibi değil; arabaya bindiğimizde emniyet kemerini takmak kadar sıradan bir güvenlik rutini olarak aktarılmalıdır. Çocuğunuza “Bir şey olursa ben seni kurtarırım” demek yerine, “Bir sarsıntı yaşarsak ikimiz de ne yapacağımızı çok iyi biliyoruz” demek, ona çaresiz bir rol değil, yetkin bir  rol biçmektir. Çocuğun kendini güvende hissedebilmesi için önceden alınabilecek önlemler alınmalı ve yapılacak tatbikatlarla desteklenmelidir.

Duyguların Dokunulabilir Hali: Sanat Terapisi, Kil ve Müziğin İyileştirici Gücü ile ilgili yazımızı buradan okuyabilirsiniz: https://parilti.org.tr/sanat-terapisi-kil-ve-muzigin-iyilestirici-gucu/

Kaynakça

KURŞUN, Z. (tarih yok). ÖZEL GEREKSİNİMLİ BİREYLERDE AFET EĞİTİMİ. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi: https://oz.fsm.edu.tr/OZe-Yolculuk-Arastirma-Makaleleri–Ozel-Gereksinimli-Bireylerde-Afet-Egitimi adresinden alındı

Nakay, Z. (tarih yok). Engelli Bireyler İçin Afet ve Acil Durum Planlama Rehberi. AFAD – İstanbul Proje Koordinasyon Birimi.

SERÇEV. (tarih yok). Kapsayıcı Afet Yönetimi Rehberi. Serebral Palsili Çocuklar Derneği.