Toplumumuzda yardımlaşma kültürü oldukça güçlüdür; birinin zorlandığını hissettiğimizde hemen el uzatmak isteriz. Ancak söz konusu görme engelli bir birey olduğunda, bu iyi niyetli refleksler bazen “kaş yaparken göz çıkarma” noktasına varabilir. Sokakta bastonuyla yürüyen birinin koluna aniden yapışmak veya onun yerine kararlar vermek, yardım değil, kişinin kişisel alanına ve özerkliğine yapılmış bir müdahaledir. Oysa doğru iletişimin temeli saygı ve onaydır.
Fiziksel Müdahale
En yaygın ve tehlikeli hata, yardım etmek amacıyla görme engelli bireyin kolundan, omzundan veya bastonundan tutup çekiştirmektir. Bu hareket, kişinin denge merkezini bozar ve güvenlik algısını zedeler.
Doğrusu: Uluslararası Oryantasyon ve Mobilite standartlarına göre doğru teknik, gören kişinin kolunu sunmasıdır. Görme engelli birey, rehberin kolunu dirseğin hemen üzerinden (C şeklinde bir tutuşla) kavrar. Böylece rehber yarım adım önden gider; engelli birey ise rehberin vücut hareketlerini (durma, dönme, basamak inme) hissederek onu takip eder (KÖRDES, tarih yok). Bu pozisyon, kontrolü görme engelli bireye verir; istediği an kolu bırakabilir. Kimse arkadan itilmekten veya sürüklenmekten hoşlanmaz bu nedenle yardım usulüne uygun olarak yapılmalıdır.
Üçüncü Şahısla Konuşmak
Bir restoranda garsonun, görme engelli müşteriye değil de yanındaki arkadaşına bakarak “Ne yemek ister?” diye sorması, literatürde sıkça eleştirilen bir “yok sayma” davranışıdır. Bu tutum, görme kaybının zihinsel veya işitsel bir yetersizlik olduğu yönündeki bilinçdışı ve hatalı bir varsayımdan kaynaklanır.
Doğrusu: Görme engelli birey, ortamdaki sesin kaynağına odaklanarak sizinle göz teması kuruyormuşçasına iletişim kurabilir. Sorularınızı doğrudan ona yöneltin (BrailleWorks, 2022). “Çayı şekerli mi içer?” diye yanındakine sormak yerine, “Çayınızı nasıl alırsınız?” diye kendisine sorun. Bu, sadece bir iletişim kuralı değil, kişinin varlığına duyulan saygının gereğidir. Görme engelli kişi ile normal bir ses tonu ile ve doğrudan ona yönelik olarak konuşulmalıdır.
Kelime Yasakları
Pek çok insan, görme engelli biriyle konuşurken “görmek”, “bakmak”, “izlemek” gibi kelimeleri kullanmaktan çekinir ve cümleyi toparlamaya çalışırken garip bir duruma düşer.
Doğrusu: Dilimizdeki “Görüşürüz”, “Bak ne diyeceğim” gibi ifadeler soyut deyimlerdir. Görme engelli bireyler de bu kelimeleri günlük hayatlarında kullanırlar ve bu kelimeler onların kelime dağarcığının da bir parçasıdır (“Dün akşam bir film izledim / dinledim” gibi) (BrailleWorks, 2022). Kelimeleri sansürlemenize gerek yoktur; bu aşırı hassasiyet, iletişimi doğallıktan uzaklaştırır.
Çevresel Düzenlemeler
Ofiste veya evde, görme engelli birey çarpmasın diye bir sandalyeyi kenara çekmek veya kapıyı yarı açık bırakmak, aslında büyük bir güvenlik riski yaratır. Görme engelli bireyler, çevrelerini zihinlerinde haritalandırırlar. “Sandalye masanın altında” bilgisiyle hareket ederken, o sandalyenin haber verilmeden yeri değişirse kaza kaçınılmaz olur.
Doğrusu: Eşyaların yerini değiştirmeyin (BrailleWorks, 2022). Eğer değiştirmeniz gerekiyorsa mutlaka sözlü olarak bildirin. Ayrıca kapılar ya “tam açık” ya da “tam kapalı” olmalıdır; yarı açık kapı, bastonun algılayamayabileceği ve kişinin yüzünü çarpabileceği en tehlikeli engellerden biridir (KÖRDES, tarih yok).
Ses Tonu Ayarı
Bazen insanlar istemsizce, görme engelli bireyle konuşurken ses tonlarını yükseltirler. Oysa görme kaybı ile işitme kaybı arasında bir korelasyon yoktur.
Doğrusu: Normal ses tonunuzla konuşun. Sesinizi yükseltmek ya da tane tane konuşma gibi özel bir düzenleme yapmanıza gerek yoktur. Ancak kalabalık bir ortamdaysanız, konuşmaya başlarken hafifçe omzuna dokunarak veya ismini söyleyerek dikkatinin sizde olduğunu teyit edebilirsiniz (BrailleWorks, 2022). Ayrılırken de sessizce gitmek yerine, “Ben şimdi çıkıyorum” diyerek ortamdan ayrıldığınızı belirtmek, kişinin boşluğa konuşmasını engellemek adına önemli bir nezakettir (BrailleWorks, 2022).
Altın Kural ”Sormak”
İletişimin ve yardımın tek bir altın kuralı vardır: Eyleme geçmeden önce sor. “Karşıya geçmek ister misiniz?”, “Size eşlik etmemi ister misiniz?” veya “Kolunuza girmemi mi, koluma girmenizi mi tercih edersiniz?” soruları, iletişimin anahtarıdır. Yardım, karşı tarafın özerkliğini zedelemediği sürece değerlidir. Yardım teklifinde bulunulurken görme engelli bireyin bağımsızlığına saygı duyulmalıdır (Taşgın, 2024). Yardım teklifi reddedildiğinde olumsuz tepkiler verilmemelidir. Saygı çerçevesinde ve usulüne uygun şekilde yapılmayan yardım yarardan çok zarar getirebilir.
Kaynakça
BrailleWorks. (2022, Şubat 3). 10 Common Courtesies To Offer People Who Are Blind. BrailleWorks: https://brailleworks.com/common-courtesy-to-the-blind/ adresinden alındı
KÖRDES. (tarih yok). Görme Engellilere Karşı Nasıl Davranmalıyız? Körlere Eğitim ve Destek Derneği: https://www.kordesder.org.tr/?p=385 adresinden alındı
Taşgın, E. (2024, Haziran 30). Görme engellilerin sokakta yardım etmek isteyenlerle yaşadığı iletişim sorunları. Emre Taşgın: https://emretasgin.com/gorme-engellilerin-sokakta-yardim-etmek-isteyenlerle-yasadigi-iletisim-sorunlari/ adresinden alındı